Bugüne kadar bitki türleri üzerinde yapılan sayısız analiz sonuçları çeşitli bitki türlerin de organik bileşikler halinde 60 kadar elementin bulunduğunu göstermiştir. Bitkilerde organik bileşikler yada bitki özsoyunda iyonlar halinde bu elementlerin an cak 17′si yüksek bitkilerin yaşamaları için mutiak gereklidir. Mutlak gerekli eleme ntlerin birisinin bile eksikliği bitki gelişme sini engellemektedir. Mutlak gerekli elem entler, karbon, oksijen, hidrojen, azot, potasyum, kalsiyum, maznez-yum, fosfor, kü kürt, demir, bakır, man gan, çinko, molibden, bor, clor ve sodyumdur.
Mutlak gerekli elementler arasında bitki kuru ağarlığımn büyük bir bölümü nü C,O,H, N,K,Ca,P,Mg,S oluşturur. Bunlara Makra besinler adı verilir. Bit ki kuru ağırlığındaki miktarları az yada çok az olan Fe,B,Cu,Mn,Zn, Mo ele mentlerine mikro yada iz ele mentler adı verilir.Nitrojen -. Bitkide genç ve büyüyen kısımlarında bulunur. Tohum ve yaprakta bulunur. Topr aktaki nor mal miktarı bitkinin toprak üstü kısımlarının iyi gelişmesini sağlar.
Noksanlığında bitki soluk bir renk alır. Büyüme yavaştır, Kök sistemi kü çük kalır. Olgunlaşmış bitkilerde gövdede küçük olup az mahsul verirler. Gerektiğinde fazla miktarda olduğunda toprak üstü kısımlade önemli rol oynar. Kök sisteminin gelişmesi ve yayılmasını sağlayarak bitkininin top raktan faydalanma oranını ar-tırır. Bitkilerde olgunlaşmayı hızlandırır. has talık ve zararlılara karşı direnci artırır. noksanlığında kök sistemi ve bitki hacimce küçük kalır ve ürün azalır. Olgun-laşma gecikir bitki donlardan zarar görür.

Potasyum : Potasyuma genellikle kumlu topraklarda ve orga nik toprak larda ihtiyaç vardır. Bitkilerde kök sisteminin gelişmesini artırır. Bitkide nişasta ve şeker teşekülünde rol oynar. Bitkinin hastalıklara karşı daya nıklılığını artırır. Danelerin, dolgunluğunu sağlar. Noksanlığında bitki lerde büyüme yavaşlar. Yapraklarda kıvrılma,renk değişimi olur.

Kalsiyum : Yaprak ve sapların dayanıklılığını artırır. Bitki sağlığı üzerine etki yapar.. Noksanlığı durumunda bitkilerin uç kısımları parçalanır ve def orme olur.Bitki büyümesi yavaşlar. Ürün miktarı düşer. Toprakta fazla bu lunması halinde demir, fosfor ve diğer bazı elementleri bitkilerin faydalan mayacağı şekle sokar ve bitkide bu elementlerin nok sanlığınayol açar.

Magnezyum : Klorofilin bileşiminde bulunur. Ayrıca tohumlarda bol miktarda bulunmaktadır.Noksanlığında klorofille birlikte bulunduğında yapraklarda yeşil rengin sol-ması ve sararması durumu görülür. Ayrıca yaprak dökülmesi görülür..

Kükürt : Kök büyümesini teşvik eder. Noksanlığında bitkilerde yavaş bü yüme yapraklarda sarımsı yeşil renk oluşur.

Bor: Bitkilerde tepe tomurcuklarının uzaması için gereklidir. Noksanlığın da tohum verimi düşer. Yapraklar anormal de-recede koyu yeşjl renk olur. Borun fazlası bitkide zehir etkisi yapar.

Demir : Klorofilin oluşu için önemlidir.Demir noksanlığında genç yaprak larda renk açık sarı olur.yapraklar koyu renkli olduğu halde damarlar açık renk kalır.

Manganez:Klorofil teşekkülü için gereklidir.çoğu birkide noksanlığı bitki nin bodur kalmasına yolaçar.bodur kalmasına neden olur. Aynı zamanda üst yapraklarında lekeler görülür.

Bakır : Klorofil teşekkülü için gereklidir. Noksanlığnıda büyüme yavaşlar. Bakırın fazlası zehir etkisi yapar.

Çinko : Klorofil teşekkülü için gereklidir. Yapraklarda orta damar yeşil kaldığı halde damarlar arası beyaz renk alır.

Molibden : Baklagil bitkilerinin köklerinde azot tesbit eden bakterilerin faaliyetlerini artırır. Noksanlığında yaprak damarlar arasında sarı benekler oluşur.

Bitkisel üretimde daha kaliteli daha bol ürün almak için gübre kullanımı önemli bir faktördür.Gübre; bitkinin beslenmesinde, toprağı besin maddeleri bakımından zenginleştirmek için uygulanır.

Toprak canlı bir varlıktır. Her canlı gibi onunda beslenmeye ihtiyacı vardır. toprağı beslerken gübreyi toprağa en uygun zamanlarda, bitkinin isteği olan cinsten ve en uygun miktarlarda atmalıyız ki

- Faydalı olsun.

- Ekonomik olsun.

Bu dersimizde tarlamıza meyve bahçemize atacağımız gübrenin cinsini, miktarını belirlemek için toprak örneğinin nasıl alınacağını göreceğiz.

Toprak bizi besliyor öyleyse bizde toprağı beslemeliyiz.

TOPRAK ANALİZLERİNİN AMACI

Topraklarda bulunan bitkiye yarayışlı besin maddesi miktarlarını bularak o topraklarda yetiştirilecek bitkilerin isteği olan gübre cins ve miktarlarını ortaya koymaktır. Çiftçinin kafasında daima tarlasında yetiştirdiği ürün için hangi gübrenin, NE KADAR, NE ZAMAN ve NASIL kullanılacağına dair sorular vardır.

Resim 1. Gübreleme yapılmadan önce hangi gübreden, ne kadar, ne zaman ve nasıl kullanılacağını öğrenmek gerekir..

Kârlı bir gübreleme ancak, bitkinin isteği olan gübre cins ve miktarını bilmek ve bu gübreleri en uygun zamanda ve şekilde toprağa uygulamakla yapılabilir. Burada önemli olan diğer bir hususta gübreye en az parayı vererek en fazla ürünün nasıl kaldırılacağını bilmektir. Fazladan atılan gübre fazla para demektir. En kazançlı gübrelemeyi yapabilmek için öncelikle toprağımızdaki besin maddesi miktarını bilmemiz gerekir. İşte bunun için toprak analizi yaptırmalıyız.

Toprak analizleri bu amaçla kurulmuş laboratuvarlarda kimyasal yollarla analiz edilir. Bu analizler sonucu toprak içerisindeki bitkiye yarayışlı besin maddesi miktarları ortaya konur. Ve böylece o toprakta yetiştirilecek bitkinin büyümesi ve iyi bir ürün alınması için hangi besin maddesinin eksik olduğu bilindiğinden, topraktaki bu eksiği tamamlayacak miktarda gübrenin atılması en kazançlı olanıdır.

Resim 2. Toprak analiz laboratuvarı

TOPRAĞI ANALİZ ETTİRMEDEN GÜBRE KULLANIRSAK NE OLUR?

- Bitkinin ihtiyacından daha az gübre kullanılabilir. Bu durumda bitkiler yeterince beslenemediklerinden iyi gelişemezler ürün azalır, alınan ürün gübre parasını bile karşılamayabilir.

- Bitkinin ihtiyacından daha fazla gübre kullanılabilir böylece fazladan attığımız gübrenin parası ziyan olduğu gibi fazla gübre toprağa ve ürüne olumsuz etkiler yapabilir.

- Yanlış cins gübre kullanılabilir. Bunun bir sonucu olarak ürün azalabilir, yatabilir veya kuruyabilir. En azından üründe bir artış olmayabilir. Böylece de gübreye verilen para boşa gitmiş olur.

- Yanlış zamanda ve yanlış şekilde gübre kullanılabilir. Bunun sonucu olarak gübreden beklenilen yarar sağlanamayabilir.

Eksik veya fazla, yanlış cins ve zamansız gübre kullanmamak için gübre kullanmadan önce toprağın mutlaka analiz ettirilmesi ve laboratuvardan alınacak toprak analiz raporu sonucuna göre gübre kullanılması gerekir.

Ancak toprak analizi sonuçlarının beklenen faydaları sağlayabilmesi ve yukarıda açıkladığımız hatalara düşülmemesi için toprak örneklerinin mutlaka usulüne uygun olarak alınması gereklidir. Eğer usulüne uygun toprak numunesi alınmamışsa bunun sonucu hiçbir anlam ifade etmediği gibi emek, para ve zaman kaybına neden olacaktır.

TARLADA NEREDEN TOPRAK ÖRNEKLERİ ALINIR?

Değişik tarlaların topraklarında farklı miktarlarda bitki besin maddesi bulunmaktadır. Bunun için her tarladan ayrı ayrı toprak örneği alınması gerekir.

- Aynı tarla içinde, değişik özellik gösteren kısımlar bulunabilir. Mesela tarla toprağının bir kısmı açık renkli, diğer bir kısmı koyu olabilir. Bu renk farklılığı bize tarlanın bu iki kısmında organik madde demir gibi birçok madde bakımından farklılıklar olduğunu gösterir.

- Tarlanın bir kısmı düz bir kısmı eğimli olabilir. veya tarlanın bir kısmı çorak, diğer bir kısmı nispeten daha verimli olabilir. Eğer aynı tarlanın içinde böyle farklı yerler varsa bu alanlardan da ayrı ayrı toprak örneği alınmalıdır.

NERELERDEN TOPRAK ÖRNEĞİ ALINMAZ

Toprak örneğinin alınacağı alan belirlendikten sonra toprak almak için küreğin batırıldığı nokta eğer;

- Harman yeri veya hayvan yatmış yer ise, – Önceden gübre yığılmış yer ise,

- Sap kök veya yabani otların yığın halinde yakıldığı yer ise,

- Hayvan gübresinin bulunduğu nokta ise,

- Tarlanın tümsek veya su birikmesi olan çukur noktaları ise,

- Dere, orman, su arkı ve yollara yakın arazi kısımları ise,

- Sıraya ekim yapılan ürünlerde sıra üzeri ise,

- Binalara yakın alanlar ise,

- Özellikle meyvecilik, kavakçılık gibi ağaç yetiştirmek için ayrılan araziler hariç, tarlada bulunan birkaç ağacın altından, toprak örneği alınmamalıdır.

TOPRAK ÖRNEĞİ NASIL ALINIR?

1. Tek Yıllık Bitkiler İçin:

Tek yıllık bitkilerde gübreleme amacıyla toprak örneği almak için; bir küreğe, alınan toprak örneklerini karıştırmak için bir kaba (kova, leğen, geniş bir naylon) ve temiz bir naylon veya bez torbaya ihtiyaç vardır. Bu malzemeleri kullanmadan önce küreğin iyice temizlenmiş ve üzerinde başka artıkların kalmamış olması gerekir. Toprak örneklerini içine koyup laboratuvara analize göndereceğimiz naylon veya bez torba ise 1 kg kadar toprak alabilecek bakkallarda satılan temiz bir naylon olabileceği gibi, aynı büyüklükte yıkanmış çok iyi durulanmış ve temiz bir yerde kurutulmuş bez torbada olabilir.

Örnek alma:

Toprak örneği olmak için hazırlanan araç gereçleri alarak tarlanın başına gidilir. Tarlanın bir ucundan girerek öbür ucuna kadar örnekler alınarak ilerlenir. Ancak bu örnekler tarlanın bir ucundan öbür ucuna doğru düz bir çizgi üzerinde ilerleyerek dosdoğru olmayıp zig-zaglar yaparak alınmalıdır. Yani ekim yapacağımız alanın her tarafından örnek almaya dikkat etmeliyiz.

Resim 3. Karışık toprak örnekleri tarlanın bir ucundan diğer ucuna doğru şekildeki gibi zig-zak’lar çizilerek açılan çukurlardan alınmalıdır.

Bu şekilde tarladan alınan toprak örnekleri elimizdeki kovaya konarak ilerlenir ve tarlanın öbür başına çıkılır.

Burada tarladan aldığımız ve kovaya üst üste koyduğumuz bütün toprak örnekleri iyice karıştırılır (paçal yapılır.) Sonra kova içerisinde iyice karıştırılmış olan topraktan yanımızda götürdüğümüz naylon veya bez torbaya 1 kg kadar toprak örneği konur.

Etiketleme :

Hazırlanmış ve torbalanmış olan toprak örneğinin kime ait olduğunu hangi tarladan alındığı belirlemek için yapılır.

Bunun için bir kağıda kurşun kalemle:

- Adını soyadını

- Toprak örneğinin nereden alındığını (tarlanın adını veya aynı tarladaki değişik yerlerin adını)

- Önümüzdeki ekim döneminde bu tarlaya hangi bitkiyi ekeceğini

- Geçen yıl bu tarlaya hangi bitkiyi ektiğini

- Kendin için gerekli başka bir bilgi varsa yazılır.

Hazırlanan bu kağıt torbanın içine konur. Eğer yapılabilirse aynı kağıttan bir tane de torbanın dışına bağlanır.

Resim 4. Aldığın örneği etiketlemeyi unutma.

TOPRAK ÖRNEKLERİ NASIL VE NEREYE GÖNDERİLİR?

Arazinin 10-20 yerinden alınarak bir kovaya doldurulan ve sonra karıştırılarak (paçal yapılan) bu topraktan torbalara konulan ve içine ve üzerine hazırlanan etiketten konulan bu toprak örnekleri çiftçiler tarafından tek tek, veya arazisinden toprak örneği almış bütün çiftçilerin toprak örnekleri topluca Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü’ne bağlı laboratuvarlara iletilir.

Bu laboratuarlarda analizler parasız olarak yapılmaktadır. Yapılan analiz sonuçları çiftçilerimize bir rapor halinde bildirilmektedir.

TARLADA ÖRNEK NASIL ALINIR?

Tarlada toprak örneği alınacak noktaya gelindiğinde

- Bu yerin toprak örneği alınmaya uygun bir yer olup olmadığı kontrol edilmelidir.

- Eğer bu yer örnek almaya uygunsa toprağın üzerindeki ot, sap gibi şeyler el ile temizlenir.

- Temizlenen bölgede kürek toprağa 20 cm derinlikte (pulluk sürüm derinliği) daldırılır.

- Alınan bu toprak olduğu gibi açılan çukurun hemen yanına konulur.

- Sonra açılan çukur içine kenarlardan toprak dökülmüş ise el ile temizlenir.

- Sonra kürek 3-5 cm kalınlıkta toprak alacak şekilde 18-20 cm derinliğe kadar daldırılır ve yavaşça kaldırılır.

- Alınan örnek kürek üzerinde yalnızca yan taraflarından düzeltilerek kovanın için konulur. Böylece bir adet toprak örneği alınmış olur.

Yaklaşık 40 dekar tarla için 10-20 adet örnek alınarak kovaya konur ve kovadaki bu topraklar karıştırılarak örnek alınır.

ÖRNEKLERİN TORBALANMASINDA NELERE DİKKAT EDİLMELİ?

Toprak örnekleri eğer naylon torbalara konulmuşsa naylonlar birkaç yerinden kalemle delinir. Böylece topraktan çıkacak nemin bu deliklerden uçması sağlanır. Aynı zamanda içine koyduğumuz kağıt etiketin nem dolayısıyla parçalanması engellenmiş olur.

Resim 5. Toprak numunesi almak için sonda, burgu, kürek gibi birçok alet kullanılır.

Resim 6. Toprak numunesi alınırken V harfi şeklinde bir çukur kızılır. Sonra çukurun düzgün yüzeyinden 3-4 cm kalınlığında 18-20 cm boyunda bir toprak dilimi alınır.

Toprak örneği alındıktan hemen sonra laboratuvara gönderilmeyecekse, toprağın evde kurutularak gönderilmesi daha erken analiz sonucu almanızı sağlar. Çünkü toprağın nemli olması analizlerin yapılmasına engel olduğundan laboratuvarlarda nemli toprak kurutulmak için muayyen bir süre bekletilir.

Eğer mümkünse alınan toprak örnekleri evde veya uygun bir yerde, oda sıcaklığında, toz almayacak bir şekilde temiz naylon veya dosya kağıtları üzerinde serilerek kurutulup sonra laboratuvara gönderilmelidir. Böylece laboratuvarda nemli toprağın kurutulması için geçen süreyi beklemeden toprak analize alınır ve daha erken analiz sonuç raporunun alınması sağlanmış olur.

UYGULAMADA YAPILAN HATALAR

Gübreleme amacıyla toprak örneği almak gübrelemenin temelidir. Bunun için dikkatli olmak gerekir. Özellikle uygulamada önemli hatalarla karşılaşılmaktadır. En çok yapılan hatalardan bir kaçı şöyledir:

- Toprak örnekleri kürekle 20 cm’e kadar olan derinlikten alınmayıp toprağın hemen yüzeyinden ve çoğu zaman elle alınmaktadır.

- Alınan toprak miktarı 1 kg kadar değil de 100-150 gr kadar alınmakta ve bu nedenle gönderilen toprak laboratuvarda analize yeterli olmamaktadır.

- Alınan toprak örnekleri uygun olmayan kaplara örneğin o anda bulunan konserve kutularına veya makarna naylonlarına konulmaktadır.

- Etiketler kurşun kalemle yazılmayıp tükenmez kalemle yazılmakta ve naylona konup ağzı kapatılınca toprak terleme yaptığından mürekkep bulaşınca etiketteki yazılar okunmaz olmaktadır.

- Topraklar naylon torbaya konulduktan sonra naylon torbalar birkaç yerinden delinmediğinden içine konan etiketler toprağın neminden dolayı naylon içerisinde ıslanarak parçalanmaktadır.

- Çiftçinin aynı mevkide birden fazla tarlası olduğunda, toprak örnekleri alındıktan sonra etikette hangi toprağın hangi tarlaya ait olduğu belirtilmemekte ve böylece laboratuara gönderilen topraklar analizleri yapılıp rapor gönderildiğinde çiftçi tarafından tarlalar karıştırılmaktadır.

2. Çok Yıllık Bitkiler İçin:

Çok yıllık bitkilerden gübreleme amaçlı toprak örneği alınması da tek yıllık bitkilerde olduğu gibidir. Tek yıllık bitkilerden farkları toprağın sadece 20 cm derinliğinden (pulluk sürüm derinliğinden) değil toprağın derinlemesine de örnek alınması gerekir.

Çok yıllık bitkilerde genellikle 0-20, 20-40, 40-60 cm derinlikten örnek almakla birlikte gerekli görülürse 60-90 veya 90-120 cm derinliklerden de toprak örneği alınır. Tabi ki bu derinliklerden toprak örneklerinin alınmasında kürek yeterli değildir. Bu örnekler çeşitli tipte burgularla alınabileceği gibi tarlada bu derinliklere kadar bir çukur (boy çukuru) kazılarak bu çukurun düzgün bir kenarından örnekler alınabilir.

Alınan örnekler tek yıllık bitkiler bölümünde anlatıldığı şekilde etiketlenir, torbalanır ve laboratuvara gönderilir.

Resim 7. Fosforlu ve gerekiyorsa potasyumlu gübre erken ilkbaharda ağaç tacının altına (izdüşüme) açılacak 15-20 cm genişlik ve 15-20 derinlikte daire şeklindeki hendeğe, verilerek üzeri toprakla doldurulur.

Resim 8. Toprak işlemenin traktörle yapılabileceği hallerde gübreler ağaç sıralarına paralel geçen 15-20 cm derinlikte açılan hendeklere verilebilir. 1 numaralı sıralar bir sene 2 numaralı sıralar ertesi sene gübrelenir.

Toprak ph ının düşürülmesi arttırılmasından daha zor ve pahalı bir iştir.Yinede bazı acil önlemler vardırki bazan iyi sonuç verirler.Toprağı daha asit yapmak için emniyetle uygulanabilecek belli bir kimyasal madde yoktur.Bu durumda gereken asit toprağa bol miktarda uygulanacak olan organik gübre ile mümkündür.Toprak bakterilerinin çürüt mesi sonucu ortaya çıkacaktır.Asit içerikli gübrelerde işe yarıyacaktır. Organik gübrenin yanma hızı toprak tipine ,sıcaklığa,bakteri içeriğine bağlı olarak değişecektir.Gerekli gübre miktarı ise tahminen değerlendirilecektir.Toprak ph ı şu yöntemlerle düşürülebilir.

Organik metodla :
ph seviyesini 1.0 unite düşürebilmek için toprağa ilave ediilmesi gerekenler:
1 metrekare alana 1 kilonun üzerinde turba.
1 metrekare alana 6 kilo kadar kompost.
1 metrekare alana 2.5 kilo civarında hayvan gübresi. toprağa karıştırılmalıdır.

Asiditeyi artırıcı gübrelerle:
Toprağınıza azot uygulamak istediğinizde bunu asit etkili bir gübre ile sağlamalısı nız.örneğin Amonyum sülfat bu işi görecektir.Eğer metrekareye 30 gr kadar uygula nırsa toprak ph ını 1.0 birim kadar düşürecektir.Fakat bu yöntemde etki kısa sürelidir.

Toprağın değiştirilmesi yöntemiyle:
Toprak ph ının düşürülmesinin başka bir yoluda bahçe toprağınızı üzerine asit toprak sermektir.
Genelde bordürler turba ile doldurulur.bu yastıklar en aznıdan 30 cm derinlikte olma lıdır. ve bu dolgu toprağı alttaki toprakla karıştırılmamalıdır.

Sülfür
Fazla kullanılan bir yöntem olmamakla birlikte toprak ph seviyesini sülfür ilavesiyle düşürmekte mümkündür.
Toprak ph ını bir birim düşürebilmek için kumlu topraklarda metrekareye 30 gram kadar diğer topraklarda ise 100 gram kadar sülfür kullanmak gerekmektedir.
İdeal olanı sülfürün ekimden önce toprağa karıştırılmasıdır.fakar bunun yanıda ekili bitkilerin etrafına serpilip çapa yardımıyla toprağa yedirilebilir.

Her yıl toprak ph ının ölçülmesi doğru olacaktır.

PH oranı düşük ,Kireç eksikliği sorunu yaşayan toprakta bulunan her bitki belli sinyaller verir.Bitkinin alt kısmı normal kalsada diğer kısımlarındasararma ve deformasyonlar görülür ve bitki büyüme sorunları yaşar.Bu kök gelişiminide etkiler,kök kısa ve güdük kalır.Düşük PH seviyesinde manganezve aliminyum asitlerle çözülerek uzaklaşır aynı zamanda bu durum bazı bitkiler içinde zehir etkisi yaratır.

 PH oranının yüksek olduğu kireçli topraklarda yine bitki sorunları görülecektir. Yüksek PH ortamı diğer besinlerin alımını etkilemesi yanında ortamda fazla kalsiyum olması olarakta sorun olur.Yüksek PH değerinde demir,manganez ve bor eksikliği görülür.Bu durumda yapraklardasararma şeklinde belirtiler verecektir.

——————————————————————————–
Demir eksikliğinde yaprak damarları koyu yeşil olarak kalır.

——————————————————————————–

Bor eksikliği bitki formunda eğrilmeler , büyüme sorunları ve tepe tomurcuklarının
ölmesi şeklinde belirtiler verir.

——————————————————————————–
Manganez eksikliği uç tomurcuklar yeşil kalmakla birlikte alt yapraklarda damar
aralarında sarılıklarve çoğu zaman kurumalar görülecektir.

——————————————————————————–

Eğer bu madde eksiklikleri topraktaki kireç fazlalığından kaynaklanıyorsa bunların
takviyesi topraktaki eksikliklerini gidermez.Çünki bu maddeler nekarad ilave edilirse edilsin topraktaki fazla kireç bunları tutacağından kökler tarafından alınımını engelleyecektir.Bu durumu gidermek için öncelikle toprak ph’ının düzenlenmesi ve
daha sonra eksik madde takviyesi gerekmektedir.
——————————————————————————–
Farklı ph seviyelerinde azot,fosfor ve potas gibi temel besin maddelerinin alımıda değişmektedir.Örneğin düşük ph seviyesinde fosfat uygulamak işe yaramayacaktır.
Bu durumda ph seviyesinin 6.5 seviyesine getirilmesi fosfat alımını olumlu
etkileyecektir.
Bitkilerin büyük çoğunluğu için 6.5 ph ideal bir değerdir.Bu da birçok besin
maddesinin 6.5 ph da serbest kalmalarından (tutulmamalarından) kaynaklanmaktadır.

——————————————————————————–
Kireç takviyesi toprak ph ını fazla yükseltmediğinden istenen bitkileri yetiştirmemize yardımcı olması yanında toprak drenajını geliştirmekte ,killi toprakların kolay
işlenmesine katkı sağlamakta,havalanmasını etkilemekte,topraktaki organizma
faaliyetlerini arttırıcı etkide bulunmakta ve bazı hastalıkların da önüne
geçebilmektedir.

Üçüncü güvenilir metodda bitki listesi kullanmaktır.Bitkilerin ph tercihleri listesine bakarak toprağınızda iyi yetişen bitki ve yabancı otları gözlemleyerek ph tayini yapılabilir.Bu masrafsız bir yöntemdir.Örneğin toprağınızda bazı sebzelerin çok iyi gelişmesi ve bazılarınızda ölmesi durumunu gözlemleyerek bitki tercih listeisnden o bitkilerin isteklerine bakarak karar verebilirsiniz.

Tuzluluk ; özellikle kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde yıkanarak yer altı suyuna karışan çözünebilir tuzların yüksek taban suyuyla birlikte kapillarite yoluyla toprak yüzeyine çıkması ve buharlaşma sonucu suyun uçmasıyla toprak yüzeyinde birikmesi olayıdır (Ergene, 1982; Kwiatowski, 1998). Bu birikme toprak yüzeyinde olabileceği gibi yüksek sıcaklık etkisiyle yüzeyden daha aşağılarda da olabilmektedir. Tuzlu topraklar sodik topraklara göre ıslahı daha kolay ve bitki yetiştirmeye daha müsaittirler (Ergene, 1982).

2. Tuzlulaşmaya Neden Olan Anyon Ve Katyonlar

2.1. Anyonlar

Tuzlu topraklarda en fazla rastlanan anyonlar, Cl- ve SO42- anyonlarıdır. Nadiren de olsa HCO3-, CO32- ve NO3- anyonları bulunabilir (Ergene, 1982; Terry, 1997).

2.2. Katyonlar

Tuzlu topraklarda en fazla bulunan katyonlar Na+, Ca2+ ve Mg 2+ katyonlarıdır. Genellikle az miktarda da K+ katyonu bulunabilir (Ergene, 1982; Terry, 1997).

3. Tuzlulukta Etkili Olan Unsurlar

3.1. Okyanuslar

Okyanuslar daha ziyade sahil kesimlerde ve okyanus kenarlarındaki delta ovalarındaki tuzluluğun kaynağıdır. Okyanusların tuzlu suyu, gel-git olayları, deniz serpintileri ve tuzlu suyun arazilere nüfuzu yoluyla bu topraklara ulaşır ve buharlaşma sonunda toprak yüzeyinde tuz birikmesi olur (Terry, 1997).

3.2. Ana Materyal

Dünya üzerindeki tuzluluğun en önemli kaynağı ana materyaldir. Zira yüzey ve taban suyu akışı sırasında ana materyaldeki çözünebilir tuzların yer altı ve yerüstü sularına karışması tuzluluğun temel kaynağıdır. Ana materyalde tuz iki şekilde bulunabilir;

Deniz orijinli kayalar: daha önce deniz tabanı olan ancak jeolojik olaylar sonucu suyu çekilen bölgelerde yıllarca tuzlu deniz suyuna maruz kalan kayalar tuzluluk kaynağıdırlar.

Mineral ayrışmalar: Ana kayada mevcut bulunan tuzlar sular ve diğer bazı kimyasal ve fiziksel etkilerle ayrışırlar ve tuzluluğa sebep olurlar (Terry, 1997).

3.3. Topografya

Tuzluluğun oluşmasında önemli bir faktör de topografyadır. Kapalı havzalar genellikle tuzlulaşma eğilimindedir. Özellikle taban suyu akışını engelleyen geçirimsiz tabakalar yüksek taban suyunun ve dolayısıyla tuzluluğun başta gelen sebeplerindendir (Ergene,1982; Terry, 1997).

3.4. İklim

Tuzluluk daha ziyade kurak ve yarı kurak bölgelerde sorun olmaktadır. Zira yağışlı bölgelerde fazla yağışla yer altı suyuna iletilen tuzlar akarsularla denizlere ulaştırılır. Ancak kurak be yarı kurak bölgelerde tuzların yıkanması ve taban suyuna karışması yetersiz yağış nedeniyle yereldir ve çoğu zaman yer altı suları açık denizlere ulaşamaz. Bunun sonucunda da lokal kapalı havzalar meydana gelir. Ayrıca yüksek buharlaşma kurak ve yarı kurak bölgelerdeki tuzluluğun en önemli sebeplerindendir (Ergene, 1982).

4. Tuzluluğun Sebep Olduğu Sorunlar

Tuzlu toprakların pH’ sı, permeabilitesi ve infiltrasyonu normal topraklara yakındır. Yani böyle topraklarda sodik topraklardaki gibi kil dispersiyonu ve organik madde çözünümü pek görülmez. Bu sebeple tuzlu toprakların ıslahı ve idaresi sodik topraklardan daha kolaydır (Terry, 1997; Ergene, 1982). Tuzlu topraklarda görülen başlıca sorunlar şunlardır.

4.1. Toprak Yüzeyinde Tuz Birikmesi

Tuz birikmesinin mekanizması aşağıda anlatılacaktır. Tuzlu topraklarda yüzeyde ve yüzey altında tuz birikmesi meydana gelir. Beyaz görünümünden dolayı bazı araştırıcılar böyle topraklara beyaz alkali topraklar demişlerdir (Ergene, 1982).

4.2. Bitki Gelişimine Etkisi

Bitki yetişme ortamındaki fazla tuz bitkinin gelişmesinin önemli ölçüde sınırlar. Tuzlar bitki büyümesine 2 türlü etki ederler.

Zehir etkisi: Sodyum ve Bor gibi elementler bitkilerde zehir etkisi yaparlar.

Bitkide su açığı yaratma: Çözünebilir tuzlar besi ortamının su potansiyelini düşürür. Böylece bitkinin su alımı sınırlandırılmış olur. Bu etki osmotik ayarlama mekanizmasıyla dengelenebildiğinden birinci etki kadar önemli değildir. Osmotik ayarlama mekanizması; Ortamdaki yüksek tuz konsantrasyonu bitkinin besin alımını artırır. Bu artış bitki köklerinin su potansiyelinin düşürür ve dolayısıyla bitkinin su alımı artar. Bu yüzden tuzdan etkilenmiş bitkilerde solma belirtisi görülmez. Buna karşılık donuk maviye çalan küçük yapraklı bodur bitki görünümü tipiktir (Aydemir, 1992).

5. Tuzluluğun Meydana Geliş Mekanizması

Yukarıda da anlatıldığı gibi tuzluluk kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde tipiktir. Oluşumunda iklimin yanında topografyanın da etkisi büyüktür. Yağışlar ve aşırı ve aşırı sulama sebebiyle derinlere sızan sular gerek sızma esnasında ve gerekse yer altı suyu akışı sırasında toprak ve kayalarda bulunan eriyebilir tuzları eritirler. Yer altı suları doygun akış sistemine göre yerçekiminin etkisiyle tabana doğru hareket eder. Ta ki geçirimsiz bir tabakaya rastlayınca akış durur ve birikme başlar. Bu birikme bazen toprak yüzeyine kadar ulaşabilir. Tuzluluk meydana gelebilmesi için kritik taban suyu derinliği toprak yapısına göre değişmekle beraber yaklaşık 2 m civarındadır. 2 m’ den daha yüksek taban suyu su tablası seviyesinden itibaren doymamış akış sistemine göre hareket eder ve adezyon kuvvetinin etkisiyle yukarı ve yana doğru su molekülleri çok nemli kısımdan az nemli kısma doğru kapillaritenin etkisiyle ilerler. Bu hareket sırasında da toprakta mevcut bulunan eriyebilir tuzlar eritilerek suyla beraber yüzeye doğru hareket ederler. Su zerrecikleri yüzeye ulaşınca bünyelerindeki tuzları toprak yüzeyine bırakarak buharlaşırlar. Bu buharlaşma işlemi kurak bölgelerde toprak yüzeyinden daha aşağılardan başlar. Yani daha derinlerde tuzlulaşma başlar.

Şekil 1. Tuzluluğun meydana geliş mekanizması.

Topoğrafyaya bağlı olarak değişik tuzluluk çeşitleri görülse de tuzluluğun oluşma mekanizması genellikle böyledir (Ergene,1982; Woods, 1996; Kwiatowsky, 1998; Terry, 1997). Tuzluluğun oluşma mekanizması Şekil 1′ de görülmektedir.

6. Tuzlu Toprakların Teşhisi

Tuzlu toprakların teşhisi oldukça zordur. Zira her zaman toprak yüzeyinde beyaz bir tabaka görülmeyebilir. Elde edilen ürün önemli ölçüde düşmesine rağmen bunun sebebi anlaşılamayabilir. Tuzlu toprakları teşhis etmenin en kolay ve kesin yolu elektiriki iletkenliğinin, pH’sının ve değişebilir sodyum yüzdesinin belirlenmesidir. Tuzlu ve sodik toprakların elektiriki iletkenlikleri değişebilir sodyum yüzdeleri ve pH’ ları Tablo 1′ de verilmiştir (Terry, 1997; Aydemir, 1992; Kwiatowsky, 1998; Woods, 1996).

Tablo 1. Tuzlu ve sodik toprakların elektiriki iletkenlikleri değişebilir sodyum

yüzdeleri ve pH’ ları

Toprak pH E.C. (mmhos/cm) Değişebilir Na yüzdesi
Normal < 8,5 < 4 < 15
Tuzlu < 8,5 > 4 < 15 Sodik > 8.5 < 4 > 15
Tuzlu-Sodik < 8,5 > 4 > 15

7. Topoğrafya ve Uygulamalara Yönünden Tuzluluğun

Sınıflandırılması

7.1. Kurak Bölge Tuzluluk Tipleri

Artezyen tuzluluğu: iki geçirimsiz tabaka arasındaki basınçlı ve tuzlu yer altı suyunun herhangi bir çatlaktan veya açılan bir kuyudan yüzeye çıkması sonucu oluşan tuzluluktur. (Woods, 1996).

Temas/ Meyil değişim tuzluluğu: Taban suyunun eğimli arazilerin eteklerindeki düz kısımlardan yüzeye çıkması sonucu oluşan tuzluluktur. (Woods, 1996).

Sel yarıntı tuzluluğu: Üstteki tuzu yıkanmış tabakanın sel tarafından aşındırılması sonucu alttaki tuz biriken tabakanın yüzeye çıkması sebebiyle oluşan tuzluluktur. (Woods, 1996).

Çöküntü tabanı tuzluluğu: Çöküntü tabanlarında yüksek taban suyunun kapillarite ile yüzeye çıkması sonucu oluşan bir tuzluluktur. (Woods, 1996).

Aşınma tuzluluğu: Uzun yıllar sonunda çeşitli sebeplerle üst toprak katmanının aşınması sonucu oluşan tuzluluktur. (Woods, 1996).

Bataklık kenarı tuzluluğu: Bataklık kenarlarında bataklık sularının toprak altından yan ve düşey yönde kapillarite etkisiyle hareket etmesi sonucu bant şeklinde oluşan tuzluluktur. (Woods, 1996).

7.2. Sulanan Bölgelerdeki Tuzluluk Tipleri

Kanal sızıntılarının sebep olduğu tuzluluk: Gerek sulama ve gerekse drenaj kanallarında meydana gelen sızıntılar uzun süre sonunda buharlaşmanın da etkisiyle kanal civarında tuz birikmesine sebep olabilmektedir. (Woods, 1996).

Sulama uygulamalarının sebep olduğu tuzluluk:

Tuz içeriği yüksek sulama suyu kullanılması nedeniyle oluşan tuzluluk.

Aşırı sulama nedeniyle yer altı su tablasının yükselmesine neden olarak meydana gele tuzluluk. Sulama uygulamalarının neden olduğu tuzluluk (Woods, 1996).Xx

11. Tuzlu Toprakların Islahı

Tuzlu toprakların ıslahında başlıca yöntemler şunlardır.

11.1. Drenaj Sistemlerinin Kurulması

Tuzlu toprakların büyük çoğunluğunda taban suyu oldukça yüksektir. Uygun yerlere açılacak açık veya kapalı drenaj kanalları taban suyunun kritik derinliğin altına düşmesini sağlayabilir (Terry, 1997).

11.2. Uygun Su İdaresi

Sulama amaçlı kullanılacak suyun içinde en fazla 1000 ppm tuz bulunmalıdır. Bunun üzerindeki tuz konsantrasyonları toprak yüzeyinde veya içinde buharlaşmanın etkisiyle birikmeye sebep olabilir (Terry, 1997).

Tuzlu topraklarda düşük tuz içeren su kullanımı yanında sulama zamanının ve yönteminin doğru belirlenmesi de ıslah açısından önemlidir. Zira salma sulama yöntemiyle ve sıcak saatlerde yapılan sulama hem sızma yoluyla taban suyunu yükseltecek, hem de hızlı buharlaşma sebebiyle yüzeyde tuz birikmesine neden olacaktır. Bu yüzden tuzlu topraklarda en uygun sulama zamanı buharlaşmanın en az olduğu gece saatleri ve en uygun sulama yöntemi de damla sulama yöntemidir (Kwiatowsky, 1998).

Bir diğer husus tuzlu su içeren drenaj ve sulama kanallarındaki sızmaların önlenmesidir. Böylece kanal çevresindeki tuz birikmesi önlenebilir (Woods, 1996).

7.3. Yıkama

Tuzlu topraklar tuz içeriği 1000 ppm’den az olan sulama suyuyla her yetiştirme sezonundan önce hektara 500 mm su ilave etmek suretiyle yıkanabilir. Şu da gözden uzak tutulmamalıdır ki tuz içeriği 1000 ppm olan bir sulama suyuyla sulama yapılsa dahi hektara 500 mm suyla toplam 5000 kg tuz ilave edilmektedir. Ayrıca yıkama işleminin uygulanabilmesi için çok iyi bir drenaj sisteminin varolması gerekir (Terry, 1997).

8. Tuzlu Toprakların İdaresi

Drenaj Sağlanmalıdır : Tuzlu toprak idaresinde temel unsur drenaj sağlanmasıdır. Zira yüksek taban suyu bitki kök bölgesinin suyla kaplı olması demektir. Buda bitkilerin sağlıklı bir şekilde büyümesini engeller.

Mevcut tuz periyodik olarak süzülmelidir : Böylece tuz içeriği düşürülerek bitkilerin istediği yetişme ortamı temin edilebilir (Terry, 1997).

Tuza dayanıklı bitkiler yetiştirilmelidir : Tuzlu toprak kullanımında en ekonomik ve yaygın yöntem budur. Toprağın tuz içeriği tespit edilerek ona uygun bitkiler yetiştirilmelidir. Toprakların tuzluluk seviyelerine göre bitkilerin tepkisi Tablo 2′ de verilmiştir (Aydemir, 1992).

Tablo 2. Toprakların tuzluluk seviyelerine göre bitkilerin tepkisi

Tuzluluk, E.C. (25oC’de mmhos/cm) Bitki Tepkisi
0-2 Çok az tuzlu Tuzluluk etkisi çoğunlukla ihmal edilebilir
2-4 Az tuzlu Çok duyarlı bitkilerin ürün verimleri düşebilir
4-8 Tuzlu Birçok bitkinin ürün verimi düşer
8-16 Çok tuzlu Tuza dayanıklı bitkiler normal ürün verebilir
> 16 Aşırı tuzlu Tuza çok dayanıklı birkaç bitki ürün verebilir.

Tuza dayanıklılık açısından bitkiler şöyle sınıflandırılabilir (Terry, 1997; Aydemir, 1992).

- Yüksek dayanımlı bitkiler : Şekerpancarı, pamuk, arpa

- Orta dayanımlı bitkiler : Üzüm, buğday, ayçiçeği, kaba yonca

- Düşük dayanımlı bitkiler : Kızıl yonca, baklagiller, turunçgiller, çeltik, mısır.

Düşük tuz içerikli su kullanımı : Düşük tuz içerikli su kullanımı toprağın ıslahına yardım edeceği gibi bitkilerin suyu daha kolay kaldırmasını da sağlar. Bu da bitki besin elementlerinin bitkiye daha kolay geçmesini sağlar.

Bitkinin dikim yerine dikkat edilmelidir : Özellikle karık sisteminde tuz birikimi karıkların tepelerinde yoğunlaşır. Bu sebeple bitkiler karıkların yan yüzeylerine dikilmelidirler.

9. Kaynaklar

1. Aydemir, O., 1992. Bitki Besleme ve Toprak Verimliliği. Atatürk Üniversitesi Yayınları. No: 734. Erzurum.

2. Ergene, A., 1982. Toprak Bilgisi. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları.

Erzurum.

3. Kwiatowsky, J., 1998. Salinity Classification, Mapping and Management in Alberta.

Her Majesty the Queen in the Right of Alberta.

4. Terry, R., 1997. Soil Salinity. Aghrt 282 Class Lectures.

5. Woods, S. A., 1996. Salinity Tolerance of Ornamental Trees and Shrubs. Her

Majesty the Queen in the Right of Alberta.

2-HAVALANDIRMA:
Havalandırma birçok nedenden dolayı önemlidir.Bu hem toprak drenajını iyileştirir ve hemde
bitki köklerinin ve diğer toprakaltı organizmaların nefes almasını sağlar.Havalandırma
drenaj için kullanılan yöntemlerin çoğu ile sağlanabilir.
3-İŞLENEBİLİRLİK:
Buağır killi toprağın kolay çalışılabilir hale getirilmesi demektir.Bu yine drenaj için
kullanılan yöntemlerle geliştirilebilir.Bunun yanında toprağın ihtiyaç duyduğu uygun
organik katkı maddelerinin ilaveside gerekmektedir.
4-RENK:
Toprak rengi üzerinde nekadar uzun süredir tarım yapıldığına bağlı olarak değişim
gösterebilir.Asıl rengi, orijini olan ana kayaya göre değişmekle birlikte içindeki organik
madde miktarıda bunu etkiler.Koyu renkli toprakların nesiller boyunca işlenmekte olduğu
söylenebilir.Koyu renkli topraklar ısıyı daha çabuk absorbe edecekler ve daha yavaş
soğuyacaklardır.Yani İlkbaharda toprak daha erken ısınacaktır.Bu durumda toprağın
iyileştirilmesi demek renginin koyulaştırılması anlamına gelmektedir.Toprağın rengini
koyulaştırmak için havalandırılmış kurum kullanılmaktaydı fakat günümüzde daha çok
organik karışımlar tercih edilmektedir.
4-SU TUTMA
Bu kumlu topraklarda bir problem olarak karşımıza çıkar.Toprağın su tutma
kapasitesini artırmak için mümkün olduğu kadar çok organik katkı maddesi katılmalıdır.
Böylece toprağın su tutma kapasitesi artacak bitki kökleri kuru havadada suyu alabilecektir.